Dil Aileleri, Dil Grupları ve Türleri

Dil Aileleri, Dil Grupları ve Türleri

13 Temmuz 2019 0 Yazar: Recep

Dil Aileleri, Dil Grupları ve Türleri: Dil, üzerine yapılan araştırmalar sonucunda dünya üzerinde konuşulan dillerin ortak özelliklerinin bulunduğu tespit edilmiştir. Diller arasında bulunan ortak özelliklerinden hareketle dil aileleri ve dil grupları tanımlanmış ve diller tasnif edilmiştir.

Diller, konuşulan coğrafya dikkate alınarak dil aileleri oluşturulmuştur. Dil aileleri Hint-Avrupa Dilleri, Sami Dilleri, Çin-Tibet Dilleri, Ural-Altay Dilleri, Bantu Dilleri şeklinde oluşturulmuştur. Dillerin yapıları göz önüne alınarak da dil grupları meydana getirilmiştir. Diller yapılarına göre tek heceli diller, eklemeli diller, çekimli diller şeklinde gruplandırılmıştır.

Dil Aileleri

Diller, köken ından aralarındaki benzerliğe ve yakınlığa göre ailelere ayrılırlar. Bir ana dilden ayrılan bu akraba diller farklı birer dil hâline geldikten sonra lehçeler, şiveler ve ağızlar meydana gelir.

Belli başlı dil aileleri şunlardır:

Hint-Avrupa Dilleri

  • Asya Dilleri: Hintçe (Sanskritçe ve bugünkü Hintçenin yaşayan kolları), Farsça (Eski, Orta, Yeni Farsça ve bugün konuşulmayan bir dil olan Avesta)
  • Avrupa Dilleri: Germen Dilleri (Almanca, İngilizce, Felemenkçe ve İskandinav dilleri), Romen Dilleri (Latince, İtalyanca, Fransızca, İspanyolca, Portekiz ve Rumence), Slav Dilleri (Rusça, Bulgarca, Sırpça, Lehçe ve Boşnakça) Ayrıca ölü birer dil olan Hititçe ve Toharca da bu gruba girmektedir.

Hami-Sami Dilleri

Sami Dilleri (Akkatça, Aramca, Arapça ve İbranice)

Çin-Tibet Dilleri

Çince, Tibetçe

Ural-Altay Dilleri

  • Ural Dilleri: Fince, Macarca
  • Altay Dilleri: çe, Moğolca, Mançu-Tunguz dilleri

Bantu Dilleri

Habeşçe, Afrika dilleri

Dil Grupları

Kelimeler yapılarına göre sınıflandırıldığında üç ana grup meydana gelir. Bunlar:

Tek heceli diller

  • Kelimeler tek heceden meydana gelir. Yapım ve çekim eki bulunmaz.
  • Kelimeler cümledeki yerlerine göre anlam kazanırlar. Çince ve Japonca bu gruba girer.

Eklemeli diller

Bu grupta yer alan dillerde kelimelerin köklerine getirilen ekler, kelimenin anlamını ve görevini belirler. Kelimenin kökünün değişmediği bu dillerde köklere getirilen eklerle yeni kelimeler yapılır. Kelimelere getirilen ön-ekler ve son-ekler ından bu grup ikiye ayrılır. Macarca baştan eklemeli bir dil olduğu hâlde,

çe sondan eklemeli bir dildir. çe, Moğolca, Mançuca, Japonca, Tunguzca, Fince ve Macarca da bu gruba girer.

Çekimli diller

  • Kullanımda kelimenin bünyesinde birtakım değişikliklerin görüldüğü dillerdir. Bu dillerde ön-ek, iç-ek ve son-ek söz konusudur. Bu gruba giren bazı dillerde ünsüzler değişmez, ünlü harfler değiştirilerek yeni kelimeler meydana getirilir.
  • Hint-Avrupa ve Hami-Sami dilleri bu gruba girer. Ancak Hint-Avrupa dillerinde kelimenin asıl sesleri değişirken, Hami-Sami dillerinde bu sesler değişmez.
  • (Arapçada hükm-hâkim, mahkum, mahkeme gibi örneklerde olduğu gibi kelimelerde h,k,m ortak sessizlerdir.)

Dil Türleri (Lehçe, Şive, Ağız)

Lehçe

Bir dilin bilinmeyen bir zamanda kendisinden ayrılan ve yeni bir dil olma yolu tutan koludur. Çuvaşça ve Yakutça çenin iki farklı lehçesidir.

Yakut-Lehçesi-ve-Türkiye-Türkçesi-Karşılaştırma-dil-aileleri-grupları-ve-türleri

Şive

  • Bir dilin tarihi çok eski zamanlara dayanmayan, yeni ayrılan ve birbirleri ile anlaşabilen kollarıdır. Şivede şekil ve ses ından bazı farklılıklar görülebilir.
  • Şiveden geriye doğru gidildikçe bütün şivelerin aynı dilde ağız durumunda oldukları görülür. iye çesi ile Azerî çesinin teşkil ettiği Oğuzca, Kırgızca, Kazakça ve mence çenin şivelerini oluştururlar.
türkiye türkçesi

Ağız

  • Bir dilin şivesi içinde kalan, en yeni zamanda ayrılmış kollarıdır. Ağızlardaki farklılık yalnızca seste görülür.
  • Koyun-goyun, alıram-alırım, bakıyom-bakıyorum-bam gibi.
  • Ağızlardaki farklılıklar konuşma dilinde görülür ve bunlar ortak bir yazı dilinde birleşirler.

Dilinin Yazıldığı Alfabeler

Türk Dilinin Yazıldığı Alfabeler
Dilinin Yazıldığı Alfabeler

Gök (Kök) Alfabesi

lerin kullandığı ilk alfabedir. ler tarafından tesis edildiği kabul edilmektedir. ler arasında VII-IX. Yüzyıllar arasında yaygın olarak kullanılan bu yazıya Batı’da “Runik” denmesinin sebebi, harflerinin eski İskandinav yazıtlarında kullanılmış harflere benzemesidir. Bu alfabe, Danimarkalı William Thomsen tarafından çözülmüştür. Gök alfabesiyle 732 yılında yazılan Kök Yazıtları, edebiyatının yazılı ilk eseri olarak bilinir.

Gök alfabesi 4’ü sesli, 26’sı sessiz, 8’i bitişken olmak üzere 38 harften oluşur. Sağdan sola ve yukarıdan aşağıya doğru yazılır. Harfler birbiriyle bitişmez; çivi yazısına benzerliğinden dolayı taş ve eşya üzerine kazınmaya elverişlidir.

Türklerin Milli Alfabesi Köktürk Alfabesi ve Ses Karşılıkları
Kök Alfabesi ve Ses Karşılıkları

Uygur Alfabesi

lerin Gök alfabesinden sonra kullanmış oldukları en önemli alfabedir. VIII. yüzyıldan XVIII. yüzyıla kadar Doğu istan’dan İstanbul’a kadar geniş bir alanda kullanılmıştır. Bu alfabe Ârâmî kökenli Soğd alfabesinden çıkmıştır.

Uygur alfabesiyle yazılmış eserlerin çoğunu Budizm, Maniheizm ve Hristiyanlık’a ait metinler oluşturur. Bu alfabe lerin İslâmiyet’i kabulünden sonra da kullanılmıştır. Kutadgu Bilig’in tespit edilen üç nüshasından biri Uygur harfleriyle yazılmıştır. 18 harften oluşan alfabenin 4’ü sesli 14’ü sessiz harftir. Arap alfabesinde olduğu gibi harfler başta, ortada ve sonda farklı biçimlerde yazılır.

Uygur Alfabesi Örneği
Uygur Alfabesi Örneği

Arap Alfabesi

lerin İslam’a girmeye başladıkları IX. yüzyıldan itibaren kullandıkları alfabedir. çeyi Arap harfleriyle ilk defa yazanlar Karahanlılar olmuştur. Mevcut bilgilere göre bu alfabeyle yazılan ilk metin Dîvânü Lûgati’t-’tür.

Dîvânü Lûgati't-Türk’te Bulunan Harita
Dîvânü Lûgati’t-’te Bulunan Harita

Latin Alfabesi

1928’de gerçekleştirilen harf inkılâbından itibaren iye çesinin yazımında kullanılan en son alfabedir. Bu alfabe bugün iye’den başka Kıbrıs ve Yugoslavya’daki ler tarafından da kullanılmaktadır. 29 harften oluşan Latin alfabesinin 21’i sessiz, 8’i sesli harftir. Soldan sağa doğru yazılır. çede asıl Latin alfabesinden farklı olarak q/Q, x/X ve w/W harfleri kullanılmazken, ı, ö, ü, ğ, ç ve ş harfleri çeye özgü harfler olarak alfabede yer alır.

Kiril (Slav) Alfabesi

çesi ve iye dışındaki dil ve lehçelerinin yazımında Arap alfabesinden sonra yaygın olarak kullanılan alfabedir. XVIII. yüzyıl başlarından itibaren Çuvaşlar, Ruslar’ın etkisiyle Kiril alfabesini kullandılar. Eski Sovyetler Birliği idaresindeki ler tarafından 1937-1940 yılları arasında Stalin i tarafından bu alfabe kabul ettirilmiş ve her boyu için farklı alfabeler hazırlanmıştır. Bunun sonucunda ler arasında 20 ayrı Kiril alfabesi kullanılmıştır.

Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Cumhuriyetlerinde alfabe değiştirme eğilimleri artmıştır. Azerbaycan Latin alfabesine geçmiş, Cumhuriyetleri arasında kültür inin daha sağlıklı yapılması için ortak alfabe çalışmaları başlatılmıştır.

Kiril Alfabesi dil aileleri
Kiril Alfabesi

Dil Aileleri, Grupları ve Türleri Özet

•Diller, köken ından aralarındaki benzerliğe ve yakınlığa göre ailelere ayrılırlar.
•Dil aileleri, Hint-Avrupa Dilleri, Hami-Sami Dilleri, Çin-Tibet Dilleri, Ural Altay Dilleri, Bantu Dilleri olmak üzere beş ana grupta incelenir.
•Dile ait sözcükler yapılarına göre sınıflandırıldığında diller tek heceli diller, eklemeli diller ve çekimli diller olmak üzere üç ana grup oluşturur. çe eklemeli diller grubuna girer.
•Dillerin lehçe, ağız, şive gibi türleri vardır.
ler tarih boyunca Gök, Uygur, Arap, Latin ve Kril alfabelerini kullanmışlardır.