Dini-Tasavvufi (Tekke) Edebiyatı Şiirleri ve Nazım Şekilleri Nelerdir ?

Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra 12. yüzyılda Türkistan’da Ahmet Yesevi ile başlayan halk edebiyatı koludur.

13. yüzyılda Moğol istilasından sonra Yesevi erenleri Anadolu’ya gelmiş, Anadolu’nun Türkleşmesinde ve İslamlaşmasında önemli rol oynamışlardır. Bu dönemde şeyhler tekkelerini kurmuş, Mevlevilik ve Bektaşilik gibi tarikat çevreleri oluşmuştur.

Mevlana’nın tasavvuf anlayışı etrafında şekillenen Mevlevilik, daha çok aydın kesimde ve şehir, kasaba merkezlerinde yayılmıştır. Hacı Bektaş-ı Veli’nin tasavvuf anlayışı etrafında şekillenen Bektaşilik, daha çok halk tabakası arasında yayılmıştır.

Ahmet Yesevi

Dini-Tasavvufi Türk Halk Edebiyatı Nazım Şekilleri

İlahi

İlahinin kelime anlamı “Allah’a özgü, Allah’a ait” tir. İlahilerde Allah’a duyulan aşk ve dinî temalar işlenir. İlahilerin bu yönüyle divan şiirindeki tevhit ve münacatlara benzediği söylenebilir.

İlahiler dini törenlerde ya da dergâhlarda özel bir ezgiyle söylenir. İlahiler tarikatlara göre farklı isimler alabilir. İlahi Mevlevilerde “ayin”, Bektaşilerde “nefes”, Halvetilerde “cumhur” adıyla anılır. İlahiler, hece ölçüsünün 7-16’lı kalıplarıyla söylenmiştir. Kafiye örgüsü ilk dörtlük düz veya çapraz sonraki dörtlükler düz örgü şeklindedir. (aaab, cccb, dddb veya abab, cccb, dddb).Hece ve aruzla söylenebilir. Bu türle özdeşleşen sanatçımız Yunus Emre’dir.

Şathiye

Kelime anlamı “sözü ölçüsüz kullanmak, dikkatsiz davranmak”tır. Tasavvufi olarak bakıldığında şathiye dinî kurallara aykırı gibi görülür fakat altında derin bir Allah sevgisi yatmaktadır. Allah’la senli benli bir eda ile konuşuyormuş gibi yazılan bu nazım şeklinde güçlü bir Allah sevgisi vardır.

Nutuk

Tarikata yeni girecek kişilere tarikat adabını öğretmek, onları irşat etmek (olgunlaştırmak) için mürşitlerin söylediği manzum sözlere nutuk denir. Nefes ile nutuk birbirine çok benzer. Aralarındaki temel fark nefeslerin özel bir ezgiyle, nutukların sözle okunmasıdır. Yani bestelenmek için yazılan şiirler nefes, okunmak için yazılan şiirler nutuktur.

Nefes

Alevi-Bektaşi şairlerince cem ayinlerinde ya da toplantılarda özel bir ezgiyle söylenen şiirlere nefes denir. Yapı olarak koşmaya benzer. Nefeslerde dini-tasavvufi konular işlenir. Nefesler hecenin 7, 8 ve 11’li ölçüleriyle yazılabildiği gibi aruzla yazılanları da vardır.

Devriye

Tasavvuftaki “devir” konusunun işlendiği şiirlerdir ve konularına göre bölümlere ayrılır. Bu şiirde yaratılışın başlangıcı ve sonu gibi konular işlenir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir