Hun, Göktürk ve Uygurlarda Müzik Kültürü

Hun, Göktürk ve Uygurlarda Müzik Kültürü

11 Ocak 2019 0 Yazar: Recep

uz Hun, Gök ve Uygurlarda Müzik ü ve geçmişten günümüze müzik üne göz attığımız zaman bu konunun ne denli önemli olduğunu anlarız. Bende konunun önemine vurgu yapmak adına bir takım bilgilere yer vereceğim.

A. Hun Müzik ü

Orta asya’da bilinen ilk i, hunlar tarafından kuruldu. Teoman, asya hun i’nin ilk hükümdarıdır (mö 220 – 209). askerî müzik takımı, ilk kez leşmeyle birlikte düzenli orduya sahip olan hun i’nde kurulmuştur. Hunlarda müzik; ve yaşamının, din ve törenlerinin, şölen ve eğlencelerinin (toy); resmî, dinî, askerî ve sivil yaşama ilişkin düzenleme ve etkinliklerin başta gelen ögelerinden olmuştur.

Hunlar Döneminde Müziğinin Özellikleri

• kurulan askerî müzik takımına, tuğ takımı adı verilmiştir.
• tuğ takımında davul, boru ve zil gibi çalgıların yanında bir de sancak yer almıştır.
• hun i döneminde cenaze törenlerine yuğ adı verilmiş davul eşliğinde, sagu denilen bir tür ağıt söylenmiştir.
• hunlarda önemli bir da nevbet törenidir. Büyük bir davulun çalınmasıyla yapılan törene, nevbet töreni; çalınan büyük davula da nevbet davulu adı verilmiştir.
• hunlarda sefere çıkışta çalınan nevbet ve seferde otağın önünde çalınan nevbet olmak üzere iki türlü nevbet töreni vardır.

Sağ alttaki görselde beş hakanlığı ize eden sancaklar ve zincirli, demir halkalı nevbet davulu gösterilmiş ve nevbet töreni tasvir edilmiştir. Sol alttaki görselde nevbet davulunun üzerinde, hunların yaşayışlarını anlatan süslemeler verilmiştir. Hun müzik ünde gelenekleşen nevbet davulu, gök müzik ünde de devam etmiştir.

B. Gök Müzik ü

Gök (kök) i (552 – 745), adını kullanan ilk büyük tir. 6. Yüzyılın ortalarında orhun nehri’nin batısındaki yayla sinde (ötüken) kurulmuştur. Göklerde kağanların sarayları, beylerin karargâhları hem idari hem de el açıdan önemli ler olmuştur. Müzik topluluklarında tuğ takımları, ünlü ozanlar (kopuzcular), ırağanlar (şarkıcılar) bu lerde görev yapmışlar ve o dönemdeki yöneticileri tarafından lenmişlerdir.

Gökler Döneminde Müziğinin Özellikleri

• Halk arasında yapılan müzik ile saraylarda yapılan müzik arasında üslup, içerik ve biçim yönünden farklılıklar ortaya çıkmaya başlamıştır. Bu farklılıklar sanat müziği ve halk müziği ayrımının ilk aşamasını oluşturmuştur.
• Müzikte yaygın çalgılar kopuz, köbürge denilen davul ve borudur.
• Göklerdeki müziğin perde dizilişi, sırasıyla beş perdelikten (pentatonik) altı ve yedi perdeliğe doğru gelişmiştir.
• Göklerde müzik, ilk defa çalgı müziği ve sözlü müzik olmak üzere iki türde adlandırılmıştır. Çalgı müziği eserlerine kök, sözlü müzik eserlerine (şarkılara) ır ya da yır denilmiştir.

Bilgi : Gökler Döneminde, bey karargâhları ve kağan saraylarında yapılan müzikler ile halk arasında yapılan müzikler arasında üslup, içerik ve biçim yönünden farklılıklar oluşmuştur. Bu durum, müzik ünün türlerinden olan halk müziği ve sanat müziği arasındaki ayrımın başlangıcını oluşturmuştur.

C. Uygur Müzik ü

Hun ve Gök lerinden sonra Orta Asya’ya Uygurlar egemen olmuştur. Uygur i (744 – 840), yerleşik yaşam biçimine geçen ilk idir. Yerleşik yaşama geçmeleri ve sanatta daha ileri düzeye ulaşmalarını sağlamıştır. Uygurlar, Gök i’nden aldıkları müzik ünü işleyip geliştirmişlerdir.

Uygurlar Döneminde Müziğinin Özellikleri

müziği ses sistemi, bu dönemde beş perdeli (pentatonik) ezgiler yönünden çeşitlilik kazanarak zenginleşmiş; önce altı perdeliğe doğru gelişmiş sonra yedi ve sekiz perdeli modal müzik aşamasına ulaşmıştır.
• Bu dönemde, ustadan dinlediğini icra etme yönteminin yanı sıra müziği yazarak ve okuyarak yapma yöntemi de uygulanmaya başlanmıştır.
• Müziğin yazıya aktarıldığı ilk örnekler yine bu dönemde oluşmuş, yapılan besteler sonraki sanatçılara aktarılmıştır.
• Uygurların resmî çalgıları, kövrük adını verdikleri altınlı davul ile altınlı borudur. Uygurların geleneksel çalgısı kopuzdur. Uygurlarda çalgı, çeşitlilik kazanmıştır. Kopuzun yanında arp, ut (pipa), ağız mızıkası, dutar (iki telli) ve sıbızgu (ağız orgu) kullanılmaya başlanmıştır.
• Uygurlarda, küçük yerleşim yerlerinde kopuz ve sıbızgu kullanılırken büyük yerleşim yerlerinde arp, ut vb. kullanılmıştır.
• Uygurların Çinlilerle k ve el yakınlaşmaları sonucu sıbızgu ve arp, her iki ün de kullandığı çalgılar olmuştur.

Bilgi : Uygur Döneminde yaşamış olan Boğunçu, en eski ozanı olarak bilinmektedir.