Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Üçlü İttifak’ın İmzalanması

Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Üçlü İttifak’ın İmzalanması

11 Şubat 2018 0 Yazar: uzun

1923-1939 Dönemi Türk Dış Politikası Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Lozan Konferansı’nda imzalanan Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini sınırlandırmaktaydı.

1930’lardan itibaren dünya politikasında meydana gelen gelişmeler, Boğazlar konusunda Türkiye’yi harekete geçirdi. Boğazlar Konferansı, 22 Haziran 1936’da İsviçre’nin Montrö şehrinde çalışmalarına başladı. Bir ay süren çalışmalar sonunda, 20 Temmuz 1936’da Boğazlar Sözleşmesi kabul edildi. Sözleşme Türkiye, İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği, Japonya, Yugoslavya, Yunanistan ve Bulgaristan arasında imzalandı. 1938’de sözleşmeye İtalya da katıldı.

Montrö’de alınan kararlara göre;
• Lozan Antlaşması’ndaki Boğazların silahsızlandırılması hükmü kaldırılacak,
• Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliği tam olarak sağlanacak,
• Ticaret gemilerinin geçişi serbest bırakılacak, savaş gemilerinin geçişine ise sınırlamalar getirilecek,
• Savaş dönemlerinde savaş gemilerinin geçişi, Türkiye savaşta ise Türkiye’nin iradesine bırakılacak;
Türkiye savaşa katılmamışsa Boğazlar, savaşan tarafların gemilerine kapatılacaktı.
Sözleşme, yirmi yıllığına imzalanmasına rağmen taraf ülkeler itiraz etmedikleri için bugün de geçerliliğini korumaktadır.

montro bogazlar sozlesmesi 300x256 - Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Üçlü İttifak’ın İmzalanması

Basında Montrö Boğazlar Sözleşmesi, 20Temmuz 1936

Üçlü İttifak’ın İmzalanması

II. Dünya Savaşı yıllarında gerek Müttefikler gerekse Mihver Devletler, stratejik önemi nedeniyle Türkiye’yi kendi yanlarında savaşa sokmak istiyorlardı. Türkiye’nin amacı ise savaşın dışında kalıp ülkeyi yıkımdan korumaktı.

Nisan 1939’da İtalya’nın Arnavutluk’u işgali üzerine, İngiltere ve Fransa, Yunanistan ile Romanya’ya garanti verdi. İngiltere aynı garanti teklifini Türkiye’ye de götürdü. Türkiye’nin bu teklifi kabul etmesi Mihver Devletlere karşı cephe alması demekti. Teklifi değerlendiren Türk hükûmeti, İngiltere’den daha fazla taahhüt istedi. Bu talep üzerine Türk-İngiliz görüşmeleri başladı.

Türk-İngiliz görüşmeleri 12 Mayıs 1939’da yayınlanan bir deklarasyon (ortak bildiri) ile sonuçlandı. Deklarasyona göre, her iki devlet Akdeniz’de savaşa neden olacak bir saldırı karşısında, yardımlaşmayı kabul ediyordu. Hatay Sorunu çözüldükten sonra Fransa da bu antlaşmaya katıldı. Bu deklarasyon 19 Ekim 1939’da Türkiye, İngiltere ve Fransa arasında kurulacak olan “Üçlü İttifak”ın ilk adımını teşkil etti. Türkiye’nin Batılılarla ittifak kurma çabaları, Almanya’yı endişelendiriyordu.

uclu ittifak antlasmasi turkiye ingiliz fransiz 300x225 - Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Üçlü İttifak’ın İmzalanması

Üçlü İttifak Antlaşması’nın Türk basınına yansıması, 20 Ekim 1939

Almanya, bir yandan Türkiye’yi yanına çekmeye çalışırken diğer yandan da Sovyetler Birliği ile temasa geçti. Almanya, Doğu Avrupa topraklarından bir kısmını Rusya’ya vadetti. Bu teklifi reddedemeyen Sovyet hükûmeti, 23 Ağustos 1939’da Nazi Almanyası ile bir antlaşma imzaladı.

“Nazi-Sovyet Saldırmazlık Paktı” adıyla anılacak olan bu antlaşma, Türkiye’nin istemediği bir durumdu. Çünkü hem Sovyetler hem de Almanlar, Boğazların Batılılar tarafından kullanılmasını istemiyordu. Bu pakt ile Türk-Sovyet ilişkileri bozulmaya başladı. Türkiye, artan Sovyet tehlikesi nedeniyle İngiltere ve Fransa ile 19 Ekim 1939’da üçlü bir ittifak antlaşması imzaladı. Bu “üçlü ittifak” daha önce imzalanmış olan deklarasyonun hükümlerini de içeriyordu. Deklarasyondaki hükümlere ek olarak şu hususlar bulunuyordu:

• Akdeniz Bölgesi’nde İngiltere ve Fransa’yı hedef alan bir saldırı gerçekleştiği takdirde Türkiye, İngiltere ve Fransa’ya yardım edecek, Türkiye’yi hedef alan bir saldırı geçekleştiğinde ise İngiltere ve Fransa da Türkiye’ye yardım edecekti.
• İngiltere ve Fransa, Yunanistan ile Romanya’ya verdikleri garantiler yüzünden savaşa girerse Türkiye, onların yanında savaşacaktı.
• Türkiye, bir Avrupa devletinin saldırısına uğrarsa İngiltere ve Fransa Türkiye’ye yardım edecekti.
• Türkiye’nin üzerine aldığı taahhütler, onu Sovyetlerle bir çatışmaya sürüklerse ittifak geçersiz olacak, İngiltere ve Fransa, Türkiye’ye para ve savaş malzemesi yardımında bulunacaktı.

Türkiye’nin yükümlülükleri bu yardımların gerçekleşmesinden sonra devreye girecekti. Türkiye bu ittifaka girmekle bir anlamda tarafsızlık politikasından ayrılmış oluyordu.