Osmanlı Merkeziyetçi Yapısının Güçlendirilmesi

Osmanlı Merkeziyetçi Yapısının Güçlendirilmesi

18 Nisan 2019 0 Yazar: Recep

Merkeziyetçi Yapısının lendirilmesi : i’nin kısa sürede büyümesinde ve varlığını uzun yıllar korumasında gelişmiş bir teşkilatına ve lü merkeziyetçi yapıya sahip olmasının payı büyüktür. lar, teşkilatlanmasında genelde iye Selçuklularını örnek aldılar. anlayışı ve sisteminin temelleri; eski gelenekleri, İslam dininin anlayışı ve hakim olunan topraklardaki anlayışlarına dayalıdır.

İlginizi Çekebilir : Teşkilatı

inde, sömürgeci bir anlayış görülmez. Aksine sistemi adalet ve himayeye dayalıdır. i bu üç öge sayesinde hakim olduğu topraklarda uzun süre varlığını korumuştur. i’nde, in devamlılığı esastır. Bu yüzden sonsuza kadar yaşayacağı düşüncesi için-i Ebed Müddet”, in büyüklüğü için de-i aliyye, -i Muazzama” gibi unvanlar verildi. cihan hakimiyeti ülküsü, cihat anlayışı ile birleşerek İslamiyet’i yayma politikasına dönüştü. İlk lerinde olduğu gibi “kut alma” anlayışı ’da da devam etti. Ancak bu durum larda, Allah’ın takdir ve inayeti olarak yorumlandı.

i’nin ilk dönemlerinde diğer İslam lerinde olduğu gibi “Ülke hanedanın malıdır.” anlayışı vardı ve dolayısıyla veraset sistemi belirsizdi. ın tüm çocuklarının tahta çıkma hakkı bulunuyordu. Alplerin, in ileri gelen ailelerin ve ahilerin onayladığı en başarılı şehzade oluyordu. Bu anlayış sık sık taht kavgalarına dolayısıyla da merkezi otoritenin sına neden oluyordu. Bu anlayış I. Murad Dönemi’nde “Ülke hükümdarın ve oğullarının malıdır.” anlayışına dönüştü. Böylece hakimiyet bir sülaleden alınarak bir aileye mahsus kılındı. Her ne kadar şehzadeler arasında taht mücadeleleri yaşansa da ülkenin bölünmesinin önüne geçildi.

Merkezi Otoriteyi lendirmek İçin Neler Yapmıştır?

Fatih Sultan Mehmet Dönemi’nde, merkeziyetçi yapısı daha da lendirildi. Fatih, çıkardığı kanunnamelerle teşkilatında önemli düzenlemeler yaparak i’ni merkezi haline getirdi. “Fatih Kanunnamesi” olarak adlandırılan düzenlemelerle, , tüm ülkenin sahibi kabul edilip hükûmet, ordu ve birimlerinin doğrudan bağlandığı merkezi oldu. Merkeziyetçi yapıyı lendirmek ve şehzadeler arasında yaşanan taht kavgalarının önüne geçmek isteyen Fatih, bu konuda “ve her kimseye ki evladımdan saltanat müyesser ola, karındaşlarun nizam-ı alem için katl itmek münasibdir. Ekser-i ulema dahi tecviz itmişdür. Anınla amil olalar.” (Saltanat, oğullarımdan kime nasip olursa dünya düzeni için kardeşlerini öldürmesi uygundur ve alimlerin çoğu da uygun bulmuştur.) hükmü ile tahta çıkan hükümdarın kardeşlerini öldürebileceğini ilan etti.

Fatih bu kanunname ile taht kavgalarını önleyerek merkezi otoriteyi lendirmek istedi. Böylece Fatih’ten itibaren egemenlik anlayışında bir değişiklik yaşanmış oldu.

Fatih’ten önce vezir-i azamlık ve beylerbeyliği gibi önemli görevlere nüfuzlu men ailelerine mensup kişiler getiriliyordu. Bunlardan bazıları bulunduğu yer ve makamda mensup olduğu boy veya aileden alarak nüfuz kazanabiliyordu. Bu durumun yaratabileceği olumsuzlukların önüne geçmek isteyen Fatih, devşirme sisteminden yetişenleri vezir-i azam, vezirlik, beylerbeylik gibi yüksek görevlere getirerek i’nde mutlak gücün ta olduğu anlayışını yerleştirdi. Böylece nüfuzlu ailelerinin hükümdar üzerindeki gücüne son vererek merkeziyetçi yapısını lendirdi.

Merkeziyetçi Yapısının lendirilmesi Merkezi Yapı Değişiklikleri

Fatih’in merkeziyetçi yapıyı lendirmek amacıyla yaptığı diğer bir uygulama ise Divan-ı Hümayun’a ların başkanlık etme usulüne son vererek, bu yetkiyi vezir-i azama devretmek oldu. Böylece Divanda vezir-i azamları etkin kılarak Divanın işlevselliğini arttırdı. Ancak Divan toplantılarını Divanın üst tarafında bulunan kafes arkasından dinlemeye devam etti. Dolayısıyla Divan toplantılarını devamlı kontrol altında tutma olanağına sahip oldu. Ayrıca Divanda alınan kararlar vezir-i azam aracılığı ile ın onayına sunuldu. Bu sayede de vezir-i azam hem tarafından denetime tabi tutuldu hem de Divanda kendi başına kararlar alması durumu ortadan kalkmış oldu.

Fatih’in, in merkeziyetçi yapısını lendirmek amacıyla yapmış olduğu uygulamalardan biri de müsadere uygulamasıdır. El koymak anlamına gelen müsadere, i’nin ilk dönemlerinde malını zimmetine geçirenlerle isyancılara yönelik bir uygulama idi. Fatih Dönemi’nden itibaren yüksek derecede görev yapanların ölümleri hallerinde mallarına el konularak bunların hazineye intikal ettirilmesi sağlandı. İlk kez 1453 yılında vezir-i azam Çandarlı Halil’in ailesinin malları müsadere edildi. Fatih’in, müsadere sistemini uygulamak istemesinin en önemli gerekçesi merkeziyetçi yapıyı lendirmek ve otoritesine rakip olabilecek oluşumları engellemekti. Bunların dışında ekonomik bunalım ve savaş dönemlerinde hazinesine gelir sağlamak ve üst düzey yöneticilerin öldükten sonra mirasçılarına bir şey bırakamayacaklarını düşünerek dürüst davranmalarını sağlamaktı.

Merkezi Otoriteyi lendirmek İçin Değişiklik Yaptığı Alanlar Hangileridir?

  • Askeri alanda
  • Ekonomik alanda
  • Veraset alanında
  • Hukuk alanında
  • Toprak alanında

Fatih Dönemi’nde, merkeziyetçi yapısını lendirmek amacıyla yapmış olduğu uygulamalardan biri de haremden evlenme geleneği başlamasıdır. Fatih Dönemi’ne kadar, ları genelde beyleri, Bizans ve Sırp krallarının kızları ile evleniyorlardı. Bundan amaç siyasi çıkar elde etmek ya da miras yoluyla toprak elde etmekti.

Örneğin I. Murad, oğlu Yıldırım Bayezid’i Germiyan Beyi’nin kızı ile evlendirerek Germiyanoğullarının topraklarını şeyiz olarak sınırlarına katmıştı. Ancak bu evlilikler bazı sakıncaları da beraberinde getiriyordu. Yabancı bir prensesin ya da lü bir ailesine mensup bir kadının ailesi, hanedanıyla evlilik bağı kurarak siyasi çıkarlar sağlayabiliyordu. Diğer yandan taşrada bulunan bazı yöneticileri, lü ailelerle akrabalık kurarak nüfuzlarını arttırıp e engel teşkil edebiliyorlardı.

Fatih, tüm bu olumsuzları gidermek amacıyla başta olmak üzere, Enderunda saraya bağlı yetişen yöneticilerinin, saray hareminden yetiştirilen kadınlarla evlenme geleneğini başlattı. Böylece taşraya gönderdiği idareci ve askeri görevlilerin nüfuzlu ailelerin kızlarıyla evlenmelerinin önüne geçerek merkezi otoriteyi korudu. Yine hanımları vesilesi ile siyasi çıkar elde etmek isteyenlerin önüne geçildi.

Merkeziyetçi Yapısının lendirilmesi başlıklı yazıyı beğendiysen paylaşmayı ve arkadaşlarına FikirAVM‘yi önermeyi unutma.