Sosyolojide Karşılaştırmaların Genişlemesi Devresi

Sosyolojide Karşılaştırmaların Genişlemesi Devresi

9 Mart 2018 0 Yazar: uzun

1840 yılına doğru Renan, seminer yaparken kutsal kitabın ilk zamanlarını zihninde canlandırmak istedi.

Bunun için aklına bugünkü vahşilerin durumunu incelemek geldi. Bu amaçla dini yayın yıllıklarını araştırmaya koyuldu. Bundan, insan, dindar hayvandır teorisini çıkardı. Aşağı yukarı bu devirde karşılaştırmalı etütlere başlanmıştı.

Gün geçtikçe seyyahlar toplumsal olayları aydınlatma amacını güden gözlemciler oldular. Gerçekte kendileri bu iş için hazırlıklı bulunuyorlardı. Şüphesiz, bu arada tüccar, sergüzeştçi sömürge memuru ve misyonerler yardımlarına devam ettiler. Sömürge sayısının artmasıyla yabansı ve uzak ülkelerde (les pays exotiques) ya şayan Avrupalıların sayısı da artıyordu.

Bütün bunlar arasında gerçek yenilik tam anlamıyla araştırma sayılan etnografik gezilerin yapılmasıydı. İlk örneği, 19. Yüzyılın başında Napolyon’un Mısır savaşına katılan Fransız bilginleri vermişti. Mısırın tavsifi (Description de l’Egypte) adlı eser bu türlü hazırlıklı çalışmaların ilkidir.

Kolektif olan bu eser, çok ayrıntılı bir soru kâğıdına göre düzenlenmişti. Daha sonra Cezayir’in keşfi (L’Exploration d’Algerie) adlı eser yayınlandı. Nihayet bu işleri kamusal kurumlar tek başına yapmaya başladı. Bunların en tanınmışı 1879 yılında kurulan Washington Etnoloji Bürosu (Bureau d’Ethnologie de Washington) dur. Paris’te az önce kurulmuş bir Etnoloji Enstitüsü (Institut d’Ethnologie) vardı.

Böylece bütün dünya yuvarlağının her tarafında müşterek çalışmalara devam olundu. Karşılaştırma ve açıklamalarda en büyük rolü oynamış olan belgelere dayanarak bu konuda birkaç tarih gösterilebilir. Dünyadaki bu keşiflerin aynı zamanda yapılmış olduğu üzerinde durulmaktadır.

İlk aşamada Okyanus, karşılaştırma ve açıklama süzgecinden geçerek araştırma konusu oldu. 1825 yılında yayınlanan Ellis’in Polinezya araştırmaları (Polinesian Researches) ve 1855 yılında yayınlanan Grey’in Polinezya Mitolojisi (Polynesian Mythology) eşsiz belgeler olarak önümüze çıkıyor. Daha yeni olarak Avusturalya medeniyeti incelendi.

Yorumcular, Fison ve Howitt’in 1880 yılında yayınladığı Kamilaroi and Kurnai ile Spencer ve Gillenin eserlerini ve Torres boğazındaki araştırma kurulunca elde edilen belgeleri geniş ölçüde sömürdüler. Akrabalık, klan, aşiret ve özellikle totem kavramları ile ilgili sosyoloji çalışmalarında Avustralya’nın tuttuğu yer çok önemlidir. Fakat sırası gelince Afrika’nın da bilinmeyen yerleri keşfedilmiş ve sosyoloji bakımından işlenmiştir.

Cezayir’in, daha sonra medareyn bölgesinin (tropiques) sömürge olması bilim alanına yeni belgeler kazandırdı. Cezayir Berberilerine ilişkin bilgiyi Honoteau ve Letourne’ye ve daha sonra, çok yetkin bir gözlemci-karşılaştırıcı olan Masqueray’a borçluyuz. Yavaş yavaş bütün Afrika milletlerinin gözlemine girişildi. Ellis’ler, Dennett’ler, Rattraylar, Duveyrier’ler, Foureau’lar ve Delafosse’lar bu konuda merakla beklenen güzel eserler vermişlerdir.

Amerika ile Asya’nın bilimsel etüdü ve keşfi daha sonra tamamlanmıştır. Fakat aşağı yukarı 1880 tarihinden beri belki de en verimli çalışmalar bu iki kara parçası üzerinde yapılmıştır: Dorsey’ler, Cushingler, Boas’lar kullanılabilen çok güzel anketleri (soruşturmaları) buralarda yapmışlardır.

Bu uğurda çok şeyler yapılmış olmakla beraber daha yapılacak pek çok şeyler vardır. Fakat yüzyıldan daha az bir süre içinde bu kadar zengin bilgi hazinelerinin elde edilmesine tarihte ilk defa rastlanmıştır.

Uzun zaman bilimsel derlemelerle uğraşıldı. Waitz, Antropoloji (Anthropologie der Natur volker) adlı eserini 1859-1872 arasında 6 cilt olarak yayınladı. 1859 yılında Lathan, vasıflayıcı Etnoloji (Descriptive Ethnology) yı yazdı. Spencer, 1873-1910 aralarında, vasıflayıcı sosyoloji (descriptive sociology) adlı bir eser çıkardı. Bu eserde yazar, Sosyolojinin Prensipleri (Principle of Sociology) adlı eserindeki malzemeleri kullandı.

İngiliz antropoloji okulunun derlemelerle ilgili eserleri vardı. Başhcası, James Frazer’in Altın Dal (Golden Bough) adlı eseridir. Bu eser birçok âdet ve itikatları içine alan büyük bir derleme sayılabilir. 1890 yılında 2 cilt olarak yayınlanmıştı; bugün 12 cilt tutmaktadır.

Büyük seyyah Adolf Bastian, aynı zamanda büyük bir derleyiciydi. Kendisinden sonra 1887 yılında Ratzel’in yazdığı üç ciltlik halk bilgisi ve Etnografya (Volkerkunde) adlı eser son zamanlara kadar rakipsiz kaldı. Ancak son zamanlarda bununla boy ölçüşecek nitelikte G. Buschan’ın eseri yayınlandı.

sosyolojide karsilastirmalarin genislemesi devresi 300x220 - Sosyolojide Karşılaştırmaların Genişlemesi Devresi

Sosyolojide karşılaştırmaların genişlemesi devresi

Bundan böyle görüş açısı ve araştırma alanı son derecede genişledi. 1875 yılında Tylor, Tasmanyalılarla chelleenslerin sanayiini karşılaştırdığında, bu teşebbüse hiç de hayret edilmedi. Böylece Etnografya tarih öncesi olaylara ışık salmaya başlamıştı.

Genel konuları ilgilendiren bu araştırmalarla daha önce başlanmış olan çalışmalara devam etmekten ve onların eksikliklerini tamamlamaktan başka bir şey yapılmış olmuyordu. Fakat bu konuda 19. yüzyıl bir kere daha orijinal olma sırrına ermiş bulunuyordu. Karşılaştırma metodu sınırlı bir alanda uygulanmıştı. Uzmanlar karşılaştırma metodunu hukuk ve din gibi özel olayların incelenmesinde kullandılar ve böylece metodun yeterliği meydana çıktı.

Karşılaştırmalı hukuk ilk önce Almanya’da, sonra Fransada başladı. Öteden beri Roma hukuku yorumlanıyordu. Roma hukuku yardımıyla ilkel hukuk adım alan sistemler meydana çıkarıldı. Bütün bunlar yapılırken Savigny etnografik karşılaştırmalara hâlâ hor bakıyordu. Roma hukukunun etkisi hukuk terimlerinde bile çok derin izler bırakmıştı.

Sumner Maine, Morgan ve Durkheim bu terimlere aslından daha geniş bir anlam vererek tribu (kabile), gens (büyük aile) ve Yunan kaynaklı Phratrie terimlerini kullandılar. Bir yandan tarihi hukuk (Droits historiqııes) incelenirken öte yandan uzak ve yabansı ülkeler mevzuatı (Legislations exotiques) ele alınmıştı.

1903 yılında bulunan Babilonya hükümdarı Hamurabi’nin kanunundan sonra daha birçok eski kanunnameler elde edildi. Michelet 1837 tarihinde Sembol ve Evrensel Hukuk Formülleri içinde Fransız Hukukunun Kökleriadlı eserini yayınladı. Eser karşılaştırmalı hukukun çok ilgi çekici bir anketi mahiyetinde olup burada Hintlilere ait kısım büyük bir yer tutar.

Fransada Lerminier, Laboulaye ve Dareste; İngiltere’de Sumner Maine ve Mac Lennan; Amerika’da Morgan ve İsviçre’de Bachofen aile ve akrabalık üzerinde mukayeseli hukuku incelediler. Ana şahlık (matriarcat), klân (sop), öz veya aşiret (tribu) üzerindeki araştırmalar da bu aradadır. Almanya’da Jhering, Post ve Kohler Etnografyanın, hukuk arkeolojisini aydınlatan repertuvarlar yaptılar.

Dinlerin karşılaştırmalı etüdü daha hızlı adımlarla ilerledi. Benjamin Constant, Din Üzerine (De la Religion) başlıklı eserini yayınlarken, Otfried Müller gerçekten karşılaştırmalı dinler bilimini kuruyordu. Yazar itikat ve efsanelerin, halkın ruh ve zihniyetini aksettiren buluşlardan olduğunu doğruluyordu.

Bu zihniyet, ba ğlı bulunduğu iklim ve çevre ile izah edilsin veya edilmesin yazar bunları olumlu ilkelere dayanarak yorumlamayı denemişti. Otfried Müllerden sonra Max Müller, Robertson Smith, Frazer aynı zamanda, yorumlamak üzere olguları bir araya toplamışlardı. Dikkati çeken bir nokta da modern sosyolojideki ana kavram ve açıklamaların dinler tarihi çalışmalarının çok derin izlerini taşımasıdır.

Bütün bu belgeleri kullanan ve tabiat ilimlerindeki ilerlemelerden cesaretalan sosyologlar, yorum yapmaya haklı olduklarına inandılar. Fakatonlar, sebepleri aramak ve onları ispata girişmeden önce bu sebeplerin etkisini ilan etmekle yetindiler. Böylece, sebeplerin varlığını tanıma, ispatından önce geliyordu.

Bilgilendirme:

Jeolojik devirlerden 4. zaman başlangıcıdır. Aslında Chelles bir yerin adıdır. Bu yerde tarih öncesi izlere rastlanmıştır.