Toplumsal Sapma

Toplumsal Sapma

27 Ocak 2019 0 Yazar: Recep
Galileo (Galile) kilisenin savunduğu dünya merkezli kuram yerine güneş merkezli kuramı savunduğu için cezalandırılmıştır.
Galileo (Galile) kilisenin savunduğu dünya merkezli kuram yerine güneş merkezli kuramı savunduğu için cezalandırılmıştır.

Toplum yaşam, varlığını ve düzenini normlar, değerler ve kontrol mekanizmalarıyla sağlar. Toplumsal norm ve düzene uyumsuz davranışlar toplumsal sapma olarak adlandırılır. Toplum hayatında grup üyelerinin normlara uygun olarak hareket etmesi beklenir. Topluma uyumun sağlanması ancak bu yolla mümkün olur. Sosyalleşme süreci, insanların toplum hayatında kendilerinden beklenen biçimde hareket etmelerini sağlamaktadır. Ancak toplum hayatında bazı kişiler birtakım şartlar altında beklenenden başka biçimde davranırlar, normların gerektirdiklerinden saparlar.

Sapma olgusuna birçok örnek verilebilir. İlk akla gelenler şunlardır: isyan, cürüm (cinayet, hırsızlık, rüşvet, ırza geçme, dolandırıcılık), intihar, çocuklara yönelik suçlar, uyuşturucu alışkanlığı, cinsel sapkınlık, ilahî görev iddiasındaki kurtarıcı önderlik. Bu kadar çok çeşitlilik sergileyen sapma olgusunu çıklama çabaları konuyu iyice karmaşık hâle getirmektedir. Bunun nedenlerinden biri de hızla değişen toplumlarda yeni ve beklenmedik örneklerin ortaya çıkmasıdır. Dolayısıyla neyin sapma olabileceği konusunda tam bir fikir birliğine varmak oldukça zordur.

Sapma Türleri

Olumlu Sapma

Olumlu sapma ideal davranış örüntüleri yönünde bir sapmadır. Toplumun yücelttiği ideal normlara ve kişilerin daha erdemli olarak adlandırdığı davranış formlarına doğru yöneltilen bir uyumdur. Olumlu biçimde sapma gösteren kişi veya gruplar, alışılagelen davranış ve düşünce örüntülerini istenilen yönde yükseltir. Olumlu sapma davranışı gösteren kişi; olağanüstüdür, azizdir, kahramandır, örnek kişidir. Toplumsal düzen büyük ölçüde yerleşik normlara uymaya ve temel değerleri benimsemeye bağlıdır. Ama toplumsal düzen, hiçbir zaman sabit ve değişmeyen bir olgu değildir.

Toplumsal düzen; yaratıcı ve bilgili kişiler tarafından sürekli eleştirilir ve sapma olarak nitelenen davranışları tarafından tehdit edilir. Ancak bu kişilerin yerleşik normlardan ayrılan her davranışı her zaman tahripkâr ve zararlı değildir. Hatta toplumsal yenilenmeyi sağlayan temel süreçlerden biridir. Olumlu sapmalar toplumda birtakım gelişme ve ilerlemelere neden olabilir. Yaşamları boyunca radikal ve fanatik olarak tanınan pek çok tarihsel kişi daha sonra olumlu sapma davranışı gösteren kişiler olarak görülmüştür. Zaman zaman bazı siyasal ve dinî önderlere işkence yapıldığı, kâşif ve mucitlerin alaya alındığı görülür. Aynı durum bazı sosyal reformcular ve yenilikçiler için de geçerlidir. Bu örnekler olumlu sapmaların tanınması için zamanın önemli olduğuna işaret eder. Kendi zamanında tepkiyle karşılanan kişiler zamanla kendi alanlarının öncüleri ve liderleri olurlar. Siyasi ve askerî liderler kendi zamanlarında sapma davranışı gösteren kişiler olarak görülmelerine rağmen sonraki çağlarda saygın birer lider olarak anılmışlardır. Bilim ve sanat alanındaki öncüler de öyledir. Mesela Hezarfen Ahmet Çelebi devrin padişahı IV. Murat tarafından ödüllendirilmesine rağmen tehlikeli bir kişi olarak Cezayir’e sürgün edilmekten kurtulamamıştır.

Olumsuz Sapma

Olumsuz sapma, onaylanmayan aşağı ve yetersiz davranış örüntüleri yönündeki sapmadır. Olumsuz sapma davranışı gösteren birey ya da gruplar genellikle kendi toplumları tarafından aşağı toplumsal statülere yerleştirilirler. Bu davranışlar toplumun diğer bireyleri tarafından hoş karşılanmaz. Olumsuz sapmalara örnek olarak; bedene veya mala yönelik suçları, cinsel suçları, aile içi şiddeti, uyuşturucu madde kullanımını, sanal suçları ve sıra dışı politik veya dinî düşünceleri saymak mümkündür.

Soldaki fotoğrafta, bireyin davranışı sapma olarak görülürken sağdaki resimdeki davranış başka bir toplumda normal karşılanmaktadır.
Soldaki fotoğrafta, bireyin davranışı sapma olarak görülürken sağdaki resimdeki davranış başka bir toplumda normal karşılanmaktadır.

Bazı düşünürlere göre, toplumsal sapma psikolojik nedenlere dayanır. Örneğin zeka gerilikleri, madde bağımlılığı, kişilik bozuklukları normların çiğnenmesinde etkilidir.

Toplumsal sapmada farklı kültürlerden gelmiş olma ve grup farklılıkları da etkilidir. Örneğin kırsaldan kente göç ede bireyler, kentin yaşam biçimi, değer ve normlarını benimsemeyerek toplumla bütünleşmede zorlanabilirler. Bu durumda bireyler, kültürel çatışma yaşayarak yeni değer ve normlara uyum göstermez. Bunun sonucunda ihtiyaçlarını; kaçakçılık, yasa dışı örgütlere katılma, izinsiz yapılaşmanın olduğu bölgelere yerleşme gibi yollardan karşılamaya çalışarak sapma davranışı gösterebilirler.

Toplumdaki hızlı değişmeler de sapma davranışlarına neden olabilir. Toplumların özellikle hızlı değişme dönemlerinde daha fazla sorunla yüz yüze kalmasından dolayı ekonomiden siyasete birçok alanda toplumsal ilişkiler etkilenmektedir. Toplumsal normların toplumsal ilişkiler üzerindeki etkisinin azalması ve yaptırım gücünün zayıflaması toplumsal değerler alanında bir kargaşa ortamının doğmasına yol açar. Eğer geçerliliğini yitiren normlar yerine herkesin kabul edebileceği yenileri konmazsa bireyi topluma bağlayan bağlar zayıflar. Bu da hemen her alanda sapma davranışlarının artmasına yol açar. Bunlara şiddet, rüşvet gibi sapma davranışlarının yaygınlaşması örnek olarak verilebilir. Birtakım toplumsal nedenler sapma davranışlarına yol açar. Örneğin işsizliğin arttığı bir toplumda bireyler şiddete, alkolizme, hırsızlığa, dolandırıcılığa yönelebilirler. Toplumda adaletsiz bir gelir dağılımı varsa bu durum bireylerin sapma davranışı göstermelerine neden olabilir.

Bazı sapma biçimleri ise toplumun temel değerleri ile bireyin bu değerleri gerçekleştirmek için sahip olduğu aralar arasındaki uyuşmazlık veya çatışmalardan doğmaktadır. “Anomie” (Anomi) Emile Durkheim’in (Emil Durkeym) ortaya çıkardığı bir kavramdır. Anomi sosyolojinin de ortaya çıktığı 18. yy sonrası kapitalist dönemde özellikle kırdan kente göçün bir sonucu olarak ortaya çıkan uyumsuzluk problemini ifade eder. Bu bağlamda düşündüğümüzde kırdan göçmüş bireyin kent yaşamına ve kentteki toplumsal kurallara uyum sağlayamayarak intihara varan patolojik belirtiler göstermesidir.

Yabancılaşma ise Karl Marx’a ait bir kavramdır ve yine feodal düzenden kapitalist düzene geçiş sürecinde ortaya çıkan bireyin emeğine, kendisine ve içinde yaşadığı topluma yabancılaşması durumudur. Anomi ve yabancılaşma arasında yakın bir ilişki bulunduğu aşikârdır. Yapıları itibariyle zaten anomi bir yabancılaşma biçimidir. Kişi kent
yaşamına uyum sağlayamamış ve toplumsal kurallara ayak uyduramayarak içinde yaşadığı kültüre yabancılaşmıştır. Aynı zamanda birey toplumsallık ihtiyacıyla birlikte arada kalmışlık yaşar ve bu aşamada kendisine de yabancılaşır. İşte bu bağlamda anominin temelinde yabancılaşma vardır. Anomi kavramının işaret ettiği ise sapmadan daha farklı bir toplumsallık durumudur. Durkheim’in (Dürkheym) sıklıkla kullandığı Merton’ın (Mertın) da ele aldığı anomi, normların geçerliliğini ve yaptırım gücünü yitirmesi, değer ve normlar hiyerarşisinin bozulması ve bir kargaşanın topluma egemen olması gibi durumlarda ortaya çıkan normsuzluk hâlini ifade eder.

Toplumsal Sapmanın Ortaya Çıkmasının Nedenleri

Uygun Olmayan veya Başarısız Sosyalleşme: Bir toplumdaki bütün kanun, örf ve adetler ile idari tasarrufların tam ve sert bir biçimde uygulanması toplumu kargaşaya götürebilir. Ne kadar istense de toplumdaki bireylerin çoğunluğu belirtilen kurallara uymayabilir. Çünkü mutlak bir uyum sosyolojik olarak imkânsızdır. Sonuç olarak bireyin toplumsallaşma sürecinde toplumun kültürünü, değer yargılarını öğrenememesi, onun topluma yabancılaşmasına yani sapmasına yol açar.

Kişinin Yerine Getirmesi Zor ve Gücünü Aşan İsteklerle Karşılaşması

Yerine getirmesi zor olan, gücünü aşan sosyal isteklerle karşı karşıya bulunmak, kişinin bu istek ve baskılardan kurtulmak için sapma davranışı göstermesine neden olur. Anne ve babası tarafından okulda başarılı olması istenen bir öğrencinin okulda başarılı olamayınca baskılardan kurtulmak için kurallara aykırı hareket etmesi buna örnek gösterilebilir.

Yetersiz ve Caydırıcılıktan Uzak Kurallar

Toplumdaki zayıf ve yetersiz kurallar caydırıcı olmaktan uzak olduğundan kuralları hiçe saymaya meyilli birçok kişi için elverişli bir alan yaratır. Bu da toplumsal sapmaya önemli bir zemin hazırlamış olur. Örneğin trafik cezalarının yetersiz olması sürücüleri çeşitli sapma davranışlarına yönlendirebilmektedir.

Yaptırımların Uygulanmaması

Gerekli ciddiyet ve dikkatle kullanılıp uygulanmaması sapma davranışına neden olabilir. Örneğin hırsızlık yapan kişiye verilen cezanın uygulanmaması ya da cezaların yetersiz kalması bireyleri tekrar hırsızlık yapmaya yönlendirebilir.

Olumsuz Davranışları Mantığa Bürüme

Normlardan sapanların kendilerine akla yatkın birtakım mazeretler bulabilmesi sapma davranışına yönlendirebilir. Örneğin suç işleyen bir kişi, akli dengesinin yerinde olmadığını ispatlarsa bu suçtan cezasız kalabilir ve aynı sapmayı tekrarlayabilir.

Normların Yeteri Kadar Açık Olmaması

Normların anlam ve içeriklerinin belirli ya da yaptırımların açık olmaması kişiler normlardan sapma eğilimi gösterirler. Örneğin bilişim suçlarında yaptırımlar birçok ülkede açık olmadığı için bu suçlarda dünyada büyük bir artış gözlenmektedir.

Açığa Çıkmayan Sapma Davranışının Devam Etmesi

Sapmanın gizli olarak gerçekleşmesi de sapmanın nedenleri arasındadır. Örneğin hırsızlık yapan biri yakalanmadığı müddetçe bu sapma eylemine devam edecektir.

Alt Kültürün Sapmayı Meşrulaştırması

Sapmanın meşru sayılması sapma davranışına neden olur. Örneğin çeteler yasa dışı yollara başvuruyu kendileri için meşru olarak görürler.

Gruba Aidiyet Duygusu

Sapma davranışı içinde olan gruba bağlılık da sapma davranışına neden olur. Örneğin bir suç çetesine üyelik gruba bağlılığı gerektirdiği için bireyler grubun sapma davranışlarına katılmak zorunda kalırlar.

Bu Makale Faydalı mıydı?

Oy vermek için yıldızlara tıkla!

Ortalama puan / 5. Oy sayısı:

Beğendiğine Sevindim ...

Hadi bu yazıyı sosyal medyada paylaş!

Yazıyı faydasız görmene üzüldüm!

Hadi bu yazıyı geliştirelim!