Türk Halk Şiiri Çeşitleri Nelerdir?

Türkler tarih boyunca farklı kültürlerle ilişkiler kurmuştur. Bu etkileşim sonucunda Türk şiirinde farklı renkler, motifler görülür. Farklı dönemlerde yazılmış şiirlerin içeriğinde görülen farklılıklara rağmen şiirin biçimi özgünlüğünü korumuştur. Ölçü, kafiye ve nazım birimleri yüzyıllarca değişmeyen yapılar olarak ortaya çıkar. Kam ve baksıların müzik eşliğinde okudukları şiirler Türk halk şiirinin ilk örnekleri olarak kabul edilmektedir.

Halk şiirinde en fazla kullanılan ölçü hece ölçüsüdür. Hece ölçüsü, Türkçenin dil yapısına ve karakterine uygun bir ölçü sistemidir. Halk şiirinin erken dönem örneklerinde yedili hece ölçüsü yaygın olarak kullanılmıştır. On birli hece ölçüsü en fazla kullanılan hece ölçüsüdür. Divan şiirinin etkisiyle aruzla söylenmiş halk şiirleri de mevcuttur. Halk şiirinde kafiye genelde tek ses benzerliğine dayalıdır.

Halk şiirinde aşk başlıca temadır. Dinî-tasavvufî halk şiirindeki aşk, ilahi aşkı; âşık şiirlerindeki aşk ise beşeri aşkı temsil eder. Doğa sevgisi, ölüm, kahramanlık halk şiirinin değişmeyen temalarındandır. Halk şiirinde kullanılan dil halkın anlayacağı dildir. Şairler, hitap ettikleri kitleyi dikkate alarak şiir söylerler. Âşıkların yetiştikleri ortamlar ve söyledikleri şiirlerin özellikleri kullandıkları dile etki eder. Atasözü ve deyimler halk şiirinde çok sık kullanılır.

Halk şiirinde benzetme başta olmak üzere yineleme, telmih, istiare ve nida gibi anlam ve söz sanatları da kullanılır.

İslamiyet’ten sonraki halk şiiri kendi içinde üç alt kategoriye ayrılır:

  • Anonim Halk Şiiri
  • Âşık Tarzı Türk Halk Şiiri
  • Dini Tasavvufi Türk Halk Şiiri

Anonim Halk Şiiri

Anonim Halk Şiiri

Halkın içinde ortaklaşa bir şekilde oluşturulan anonim ürünleri içeren edebiyattır. Bu edebiyatta mani, türkü, bilmece, ninni, ağıt gibi kimin tarafından oluşturulduğu bilinmeyen ürünler yer alır. Bu ürünleri ortaya koyan birileri mutlaka vardır. Zamanla bu ürünlerin sahipleri unutulmuştur ve ürünler halkın ortak malı olmuştur.

Mani

Anonim Türk halk edebiyatının tek dörtlükten oluşan nazım şeklidir. Maniler ezgiyle söylenir. Manilerin konusu daha çok aşktır, fakat manilerde bundan başka ayrılık, öğüt, eleştiri, ölüm gibi konuların işlendiği görülür. Manilerin kafiye düzeni (aaxa) şeklindedir. Manide ilk iki dize konuyla ilgisi olmayan doldurma dizelerdir. Manici asıl söylemek istediğini son dizede söyler. Yapıları bakımından maniler düz, cinaslı, yedekli, karşılıklı ve katar mani olmak üzere beş çeşittir:

Düz Mani: Dört mısralı, yedi heceli ve “aaxa”şeklinde kafiyelenen manilere “tam mani” veya “düz mani” adı verilmektedir.
Ana başa tac imiş
Her derde ilaç imiş
Bir evlat pir olsa da
Anaya muhtaç imiş

Cinaslı-Kesik Mani: Yaygın olarak dört-beş mısradan oluşan, ilk mısraı yedi heceden daha az ve cinaslı kafiyelerin kullanıldığı manilere “cinaslı mani” veya “kesik mani” adı verilmektedir.
Almadan
Kokun aldım almadan
Bir de yüzün göreyim
Tanrı canım almadan

Yedekli Mani: Dört veya beşten fazla mısraıyla kurulan manilere “yedekli mani” veya “artık mani” denilmektedir. Kesik manilerde cinas kullanılmasına karşılık yedekli manilerde cinas kullanılmaz.
Şu dağlar garip dağlar
İçinde garip ağlar
Kimse garip ölmesin
Garip için kim ağlar
Ağlarsa anam ağlar
Gerisi yatan ağlar

Karşılıklı Mani (Deyiş): İki kişinin karşılıklı olarak söyledikleri manilerdir. Bunlar sorulu cevaplı biçimde düzenlenir. Bu manilerde kimi zaman maninin kimin ağzından söylendiği belirtilir.

Kız tarafı:                                     Görücü:
Hoş geldiniz, hoş geldiniz               Tellidir süpürgeniz
Bereket getirdiniz                          Gülle dolu bahçeniz
Varsa bir niyetiniz                          Niyetimiz bellidir
Çekinmeden deyiniz                       Kızınızı isteriz

Katar Mani: Bir konu bütünlüğü içinde birbiri ardınca gelen manilere katar mani denir.
Evvel Allah adına            Baharı benzer yaza          Okudum hiçe geldi
Şükürler bin yâdına        Şahini mail kaza               Kısmet bu gice geldi
Mil çekilsin ol göze         Bu bir katar manidir          Hazret-i İbrahim’e
Hor bakan üstadına        Bir bir diyelim size            Gör kurban nice geldi…

Türkü

Ezgiyle (müzikle) söylenen anonim halk edebiyatı nazım şeklidir. Türkülerin çoğu halkın sözlü geleneğinde doğup gelişir fakat âşık şiirleri gibi düzenleyicisi belli olan türküler de vardır. Türkü Anadolu’nun bazı yerlerinde “yır” adıyla da anılır. Türkülerde genellikle aşk, ayrılık, özlem, gurbet, ölüm gibi lirik konular işlenir.

Ninni

Çocukları uyutmak ya da ağlamasını durdurmak için özel bir ezgiyle söylenen tek dörtlükten oluşan şiirlerdir. Ninniler sayesinde çocuklar ana dillerini kolayca öğrenirler. Ninni geleneği eski çağlardan günümüze kadar devam etmiştir.

Ağıt

Ölen bir kişinin ardından söylenen, onun ölümünden duyulan acıyı, ölen kişinin cömertliğini, iyiliğini, cesaretini anlatan şiirlerdir. İslamiyet’ten önceki Türklerin sosyal hayatlarında, Şamanizm’in de etkisiyle ölüm törenleri önemli bir yer tutar. Ölen kişi için düzenlenen “yuğ” törenlerinde “sagu” adı verilen matem şiirleri okunurdu.

(Âşık Tarzı Türk Halk Şiiri ve Dini Tasavvufi Türk Halk Şiiri konuları için sonraki sayfalara bakınız.)

İlginizi Çekebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir