Türk Matbaasının Kuruluşu ve İbrahim Müteferrika

Türk matbaasının kuruluşu kültür tarihi açısından çok önemli olmakla beraber basılan kitapların sayısına bakılacak olursa toplumu pek etkilemediği anlaşılmaktadır.

Matbaanın kurucusu İbrahim Müteferrika (ö.m. 1745)’nın matbaa kurma çalışmaları sekiz yıl öncesinden başlayarak dört harita (Marmara Denizi, Kara Deniz, Memâlik-i İran ve İklîm-i Mısır) basmış ve m. 1726-1727’de de Vesîletü’t-Tıbâ’a adlı matbaanın yararlarını belirten bir risale yazarak matbaanın kurulabilmesi için ortam hazırlamıştır.

İlk Türk Matbaasının Kurucusu: İbrahim Müteferrika

İlk Türk Matbaasının Kurucusu: İbrahim Müteferrika

Basılan kitapların fıkıh, hadis, tefsir, kelâm olmaması şartıyla şeyhülislâmdan fetvâ ve III. Ahmed’den de ferman alınmıştı. Sa’id Efendi’nin de mali yardımları ile İbrâhim Müteferrika, Darü’t-Tıbbâ’a veya daha çok basmahane olarak bilinen matbaayı kurma işlemlerine başlayıp m. 1729’da ilk kitabı basmıştır.

Türk matbaasının ilk basılan eseri Cevheri (ö.m. 1010 ?)’nin ünlü Lügat-i Sıhah’ının Vankulu (ö.m. 1592) tarafından yapılan Türkçe tercümesi oldu. Ancak 1743’e kadar sadece 17 kitap basılmış, 1743’te İbrâhim Müteferrika hastalanmış ve 1745’te ölmüştür.

İbrâhim Müteferrika’nın ölümü üzerine basım işleri aksamışsa da m.1755-56’da kitap basımı başlatılmış ve m.1794-95 tarihine kadar yedi eser basılmıştır. Bu arada Fransa elçiliğinde bir matbaa kurulmuş, sonra m.1795/96’da Mühendishane’de ikinci bir Türk matbaası gerçekleştirilmiştir. Üçüncü matbaa m.1802’de Üsküdar’da açılmıştır. Cayol’lerin litografik matbaaları Husrev Paşa’nın himayesi altında kurulmuştur.

Matbaanın İstanbul’da Türkler için -çünkü İstanbul’da çok evvel Yahudiler’in, Ermeniler’in ve Rumlar’ın matbaası bulunmaktaydı- kurulmuş olması önceleri çok heyecan verici görünüyorsa da aslında sonuç olarak basılan kitapların sayısına bakılacak olursa toplumda pek değişen bir şey olmadığı anlaşılmaktadır. Macar ve Uniteryan olan İbrahim Müteferrika Habsburg idaresine karşı Türklerle çalışmış (m. 1691) daha sonra da müslüman olmuştur. 1724 yılından itibaren Yirmisekiz Mehmed Çelebi’nin oğluyla işbirliği yapmış ve Türkiye’de bir yüzyıldır gerçekleşmesi umulan matbaa İbrahim Müteferrika sayesinde hayata geçirilmiştir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir