Türk Tiyatrosunun Tarihi Gelişimi | Geniş Bilgi

Türk Tiyatrosunun Tarihi Gelişimi | Geniş Bilgi

25 Haziran 2019 1 Yazar: Recep

Bugün konumuz “nun Tarihi Gelişimi ve Geleneksel nun Modern Tiyatroya Katkıları” olacak konu içerisinde nun Tarihi Gelişimi Ve Önemli Temsilcileri Hakkında Bilgi, Modern ve Geleneksel nun Tarihi Gelişimi nasıldır?, Edebiyatında Tiyatronun Tarihi Gelişimi, nun Tarihi Gelişimi İçinde Geleneksel Türleri nedir? ve nun Gelişimine Katkı Sağlayan Unsurlar gibi konularda merak edilen tüm sorulara kısaca verilmiş cevaplar bulabilirsiniz.

Ayrıca konu ile alakalı resimli slayt gösterimide mevcuttur, sizlerde tiyatronun tarihsel gelişimi ile ilgili yorumlar yaparak bu konuda fikirlerinizi aktarabilirsiniz.

nun Tarihi Gelişimi ve Geleneksel nun Modern Tiyatroya Katkıları

Türk Tiyatrosunun Tarihi Gelişimi ve Geleneksel Türk Tiyatrosunun Modern Tiyatroya Katkıları

Kökeni eski inanç ve geleneklere dayanan modern tiyatronun dışında kalan göstermelik türlere verilen addır. Bu başlık altında Karagöz, orta oyunu, kukla, meddah ve köy seyirlik oyunu gibi gösteri türleri yer alır. Bu göstermelik türler klasik tiyatrodan çok farklıdır. Şarkı, dans ve söz oyunlarına dayanan geleneksel tiyatro yazılı bir metne dayanmaz.

Geleneksel tiyatroda güldürü ögesi ön plandadır. Bunun yanında ders verici ve eğitici özelliği de vardır. Genellikle sahnesiz tiyatrolardır. Bunlardan seyirlik köy oyunlarının kökeni tarih öncesi bolluk törenlerine ve ilkel inançlara kadar uzanır. Karagöz ve orta oyunu birbirine benzemekle birlikte sahneleniş tekniği ından birbirinden ayrılır.

Meddah tek kişilik bir tiyatro örneğidir. Kukla geleneği ise çok eskiye dayanan bir türdür. Yüzyıllarca halkının temaşa ihtiyacını gideren bu türler, bugün etkisini yitirse de modern tiyatromuza lık etmeye devam etmektedir.

Karagöz Oyunu
Kukla
Meddah
Orta Oyunu
previous arrow
next arrow
Slider

Geleneksel ve Bölümleri

Geleneksel Türk Tiyatrosu ve Bölümleri

1- Karagöz Oyunu

Deriden yapılmış kahramanların renkli figürlerinin, ardından aydınlatılmış bir perdeye yansıtılması esasına dayanan halk tiyatrosuna “gölge oyunu” adı verilir. Karagöz oyunu hayali, hayalbaz veya Karagözcü denilen bir kişi tarafından oynatılan bir gölge oyunudur. Karagözcü kuklaları hareket ettirirken aynı zamanda kahramanların konuşmalarını da seslendirir.

Yanında şarkı söyleyen ve def çalan yardımcıları bulunur. Karagöz’de sahne yerine ardından aydınlatılmış bir beyaz perde bulunur. Oyunun kahramanlarını deriden kesilmiş çeşitli insan, hayvan ve eşya figürleri oluşturur.

Oyunda asıl kahramanlar Karagöz ve Hacivat’tır. Bunların dışında İmparatorluğu içinde yer alan her kesimden insan (Arnavut, Laz, Rum vb.) bulunur. Karagöz dışa dönük, içi dışı bir, olduğundan başka gözükmeyen, yoksul bir halk tipidir. Halkın sağduyusunu ve törelerini yansıtır.

Hacivat’ı dolandırmak gibi küçük kusurları hoş görülür çünkü o, ortağı tarafından daha büyük ölçüde dolandırıldığının farkındadır. Dürüst ve açık sözlüdür. Sürekli geçim derdinde olan Karagöz, ekmek parası için sevmediği ve beceremediği işleri yapmak zorunda kalır. Cesur ve gözü pektir. Dilencilik yapmaz, emeği karşılığı k ister. Parası olduğunda gönlü yüce ve eli açıktır. Çabuk kanan çocuksu bir iyimserliği vardır. Hacivat gölge oyununda Karagöz tipinden sonra ikinci en önemli tiptir.

Hacivat yarı aydın, ca konuşmaya özenen, saman altından su yürüten, kurnaz, çıkarını düşünen bir tipidir. Herkesin huyuna suyuna giderek işini yürüten, içten pazarlıklı, ölçülü, her kalıba girebilen, çıkarı için olan biteni görmezlikten gelebilen bir tiptir. Biraz “mürekkep yaladığı” için yarım yamalak da olsa biraz şundan biraz bundan haberi olan bir yarı aydın tipidir. Görgü kurallarına uyar ama samimi değildir.

Karagöz Oyunu Bölümleri

Karagöz Oyunu Bölümleri
  • Giriş (Mukaddime): Hacivat müzik eşliğinde bir semai okuyarak perdeye girer; “Of, hay Hak” diyerek perde gazelini söyler, dua ederek Karagöz’ü çağırır. Karagöz, Hacivat’ın çıkardığı gürültüye kızar, perdeye gelir, kavga ederler.
  • Muhavere (Karşılıklı Konuşma): Asıl oyundan bağımsız bir bölümdür. Hacivat ile Karagöz arasında geçen bir konuşmadır. Hacivat’ın “Vay Karagöz’üm, benim iki gözüm merhaba.” sözü ile başlayıp parçanın sonuna kadar devam eden kısımdır.
  • Fasıl (Oyun): Asıl oyunun yer aldığı bu bölümde konuya uygun olarak çeşitli tipler perdeye gelir. Bunlar kendi ağız özellikleriyle taklitler yaparak konuşur. Olaylar bir yerde düğümlenir kabadayı vb. bir tipin perdeye gelmesiyle düğüm çözülür.
  • Bitiş: Karagöz ile Hacivat’ın aralarındaki konuşma kavga ile son bulur. Hacivat: “Yıktın perdeyi eyledin viran. Varayım sahibine haber vereyim heman.” diyerek perdeyi terk eder. Karagöz de “Her ne kadar sürçülisan ettikse affola.” diyerek oyunu bitirir.

2- Orta Oyunu

Orta oyunuyla ilgili ilk bilgilere 19. yüzyılın ikinci yarısında rastlamaktayız. Dört bir tarafı seyircilerle çevrili olan bir alanda oynandığı için bu adı aldığı varsayılan orta oyunu, genelde herhangi bir metne bağlı olmadan, tamamen oyuncuların yetenekleri çerçevesinde şekillenen bir oyundur. seyircisi, henüz modern tiyatro ile karşılaşmadığı bir sırada, seyirlik ihtiyacını orta oyunu ve Karagöz gibi geleneksel tiyatrolarımız ile gidermekteydi. Orta oyunu dört bir yanı seyircilerle dolu bir meydanın ortasında, belli bir konu çerçevesinde, herhangi bir yazılı metne bağlı kalmadan, canlı oyuncular tarafından doğaçlama olarak oynanan geleneksel seyirlik bir oyundur. Bir olay etrafında oluşturulan bu oyunun oynanmasında birden çok oyuncu rol alır.

Orta oyunu müzik, dans, şarkı, taklit ve konuşmalardan oluşan bir bütündür. Orta oyununun oynandığı yer ve oyun oynanırken kullanılan birimler farklı adlarla anılırlar. Bunlar Orta Oyunu Meydanı, Sandık Odası, Kapı, Dükkan, Meydan, yeni dünya, Mevki, Kafes, Tatmaklık’tır.

Orta oyunu için Karagöz ve Hacivat’ın perdeden ortaya inmiş hali denir. Bu oyunların iki başkişisi Kavuklu ile Pişekar tıpkı Karagöz ve Hacivat’ın özelliklerini gösterir. Pişekar, Karagöz oyunundaki Hacivat’a; Kavuklu ise Karagöz’e benzer. Kavuklu, oyunun asıl komiğidir. Dobra ve patavatsızdır. Yalan beyanla işi olmaz. Gördüğü her şeyi ağzına geldiği gibi söyler. Kaba biri olduğundan diğer oyuncu tipleri ile tartışıp kavga edebilir.

Pişekar herkesin huyuna göre konuşmasını, yüze gülmesini bilen, içten pazarlıklı, ara bulucu, usulünce kavgaları yatıştıran, dargınları buluşturan, ölçülü, ağırbaşlı, her kalıba girebilen, işine gelince dilini tutmasını bilen, esnek bir kişiliğe sahip biridir. Oyunda gülmece; söz oyunlarına, hazırcevaplılığa, yanlış anlayışa dayanan konuşmalara ve oyunun öbür tiplerinin ağız taklitlerine dayanır. Belli tipler, belli giysiler giyerler. Karagöz oyununda olduğu gibi coğrafyasının her köşesinden oyuncu tipleri oyuna dahil olabilir. Dekor olarak bir paravan (yeni dünya) bir de alçak bir paravan ya da bir hasır iskemle (dükkan) vardır.

Orta Oyununun Bölümleri

Orta Oyununun Bölümleri
  • Mukaddime (Giriş): Zurnacı, Pişekar havası çalar. Pişekar çıkar ve izleyiciyi selamladıktan sonra zurnacıyla konuşur. Bu konuşmada, oynanacak oyunun adı bildirilir. Daha sonra zurnacı Kavuklu havasını çalar. Kavuklu ile Kavuklu arkası oyun alanına girer. Kavuklu ile Kavuklu arkası arasında kısa bir konuşma geçer. Sonra bu kişiler birden Pişekar’ı görüp korkarlar ve korkudan birbirlerinin üstüne düşerler. Bazı oyunlarda zenne takımı ve Çelebi’nin daha önce çıkıp Pişekar’la konuştukları bir sahne de vardır.
  • Muhavere (Söyleşme): Bu bölüm Kavuklu ile Pişekar’ın birbirleriyle tanıdık çıktıkları tanışma konuşmasıyla başlar. Kavuklu ile Pişekar’ın birbirinin sözlerini ters anlamaları bir gülmece oluşturur ki buna arzbar denir. Arzbardan sonra tekerleme başlar. Tekerlemede Kavuklu, başından geçen olağan dışı bir olayı Pişekar’a anlatır. Pişekar da bunu gerçekmiş gibi dinler, sonunda bunun düş olduğu anlaşılır.
  • Fasıl (Oyun): Oyunun asıl bölümü, belli bir olayın canlandırıldığı fasıl bölümüdür. Orta oyununun fasılları genellikle iki paralel olay dizisinde gelişir. Dükkan dekorunda gelişen olaylarda genellikle Kavuklu bir iş arar. Pişekar’ın ona iş bulmasıyla olaylar gelişir. Dükkana gelip giden çeşitli müşterilerle ilgili oyunlar da vardır. İkinci olaylar dizisi yeni dünya denilen ev dekorunda geçer. Zenne takımının, Pişekar aracılığıyla ev araması ve bir eve si biçiminde olaylar gelişir.
  • Bitiş: Oyunun son bölümüdür. Pişekar, Kavuklu ile son bir konuşma yapar. Aynen Karagöz oyunundaki gibi “Sürçülisan ettikse affola” der, sonraki oyunun nerede ve ne zaman olduğunu bildirerek oyunu bitirir.

3- Kukla

Kukla hareketli yerleri iplikle sanatçının parmaklarına bağlanarak veya eldiven gibi bir kesit kullanılarak bir perdenin üzerinden oynatılan, bez, karton vb. hafif nesnelerden yapılmış insan ve hayvan figürlerine verilen addır. ’da yaşayan korçak, kudurcuk, kaburcuk, koğurcak gibi isimlerle yaşayan kukla seyirlik oyunların en eskilerindendir. Konusunu günlük yaşamdan ve edebi hikayelerden alan kukla bir hareket ve hacim oyunudur. 14. yy’dan bu yana oynatıldığı bilinmektedir.

kuklasında kişilerin özellikleri, Karagöz ve orta oyunundaki gibi kesin çizgilerle belirtilmemiştir. Kuklada iki tane başkahraman bulunmaktadır. Bunlar İbiş ve İhtiyardır. İbiş kurnaz ve hazırcevaptır. Kaba bir dil kullanır. Biçimsiz bir şapkası vardır püskülü sağa sola sallanır. İhtiyarın uşağıdır, efendisine bağlıdır. İhtiyar ise varlıklı bir kişidir.

Kukla oyunları konularını Karagöz ve orta oyunu oyunlarından ya da halk hikayeleri ve efsanelerden almaktadır. Ülkemizde ipli kukla, el kuklası, araba kuklası, iskemle kuklası gibi türlerle bilinen kukla sanatı 19. yy sonlarında önemini kaybetmeye başlamıştır. Cumhuriyet döneminde sınırlı sayıda sanatçı yaşatmaya çalışmıştır. Günümüzde çok sayıda kukla sanatçısı yeni oyunlarla daha çok çocuk tiyatrosu tarzında bu sanatı sürdürmeye çalışmaktadır.

4- Meddah

Methedici (övücü) taklitler yapıp hoş öyküler anlatarak halkı eğlendiren sanatçıya meddah denir. halk zekasının ve halkın, olayları karikatürize etme gücünün büyük sanatlarından biri olan meddahlık yüzyıllar boyu yaşamış, halkı arasında çok ilgi görmüştür. Meddahlık için tek adamlık tiyatro diyebiliriz.

Meddah tiyatronun bütün kişilerini varlığında birleştiren bir aktördür. Yüksekçe bir yerde oturarak bir öyküyü başından sonuna skadar canlandırdığı kişileri ağız özelliklerine göre konuşturarak anlatır. Perdesi, sahnesi, elbiseleri, dekoru, kişileri bulunmayan bu tiyatronun her şeyi meddah denilen o tek adamın zekasına, bilgisine, söz söylemedeki başarısına bağlıdır. Meddahların çoğu, klasikleşmiş beyitlerle öykülerine başlarlar.

Meddah kişilerin ağız özelliklerini taklit ettiği gibi hayvanların, doğanın ve cansız nesnelerin seslerini de taklit eder.

Meddahın iki aracı vardır: Biri boynuna doladığı mendili, öteki de elinde tuttuğu sopasıdır. Mendille çeşitli başlıklar yapar, terini siler. Sopayı da oyunu başlatmak, seyirciyi suskunluğa çağırmak, kapıyı vurmak için ya da saz, süpürge, tüfek, at yerine kullanır.

Meddah hikayeleri genellikle dini konular, efsaneler, destanlar ve halk hikayelerinden oluşturmaktadır. Meddah bir anlatı türü olmasından dolayı Karagöz ve orta oyunundan ayrılır. Ancak anlatı bölümlerinin aralarındaki söyleşmeli, taklitli, kişileştirmeli bölümler nedeniyle dramatik türden sayılır. Meddah yöntemleri ından Karagöz ve orta oyununa çok yakın olmakla beraber, güldürüyü ve beraberinde daha çok ders vermeyi amaçlayan seyirlik bir türdür.

5- Köy Seyirlik Oyunları

Köy seyirlik oyunları düğünlerde, bayramlarda ya da yılın belirli günlerinde köylülerimizin, genellikle “oyun yapma”, “oyun çıkarma” adı altında bereket, bolluk, sağlık ve yeni yılı karşılamak amacıyla oynadığı törensel içerikli oyunlardır.

Köy seyirlik oyunlarının ları, tarih öncesi devirlere ait ayinlere ve yaşama süreci içindeki günlük hayat sahnelerine dayanır. Çeşitli inanış ve mitlerin lık ettiği bu oyunlar, eski uygarlıklarının, toprakları üzerinde yaşayan halkımızın Orta Asya’dan getirdiği kültürel ögeler ve İslamiyet’i kabulünden sonraki İslami ögelerle birleşen bir kültürel sentezin izlerini taşır.

Köy tiyatrosu özel bir sahneye ve kostümlere sahip değildir. Bu tiyatronun oyuncu ve seyirci kadrosu köyün içinde birlikte bulunmakta, , kostüm ve oyunun kurgusu doğaçlama olarak oyun çıkarılırken gerçekleşmektedir. Bu nedenle ait olduğu un geleneksel beğeni ve zevkinin yanı sıra güldürü anlayışını ve sal öz eleştirisini, kısaca yaşam biçimini yansıtmaktadır.

Ülkemizde genel olarak toprağa bağlı yaşayan yerleşimlerde seyirlik oyunların yaşatıldığını görmekteyiz. Bu oyunlar genellikle yılın veya mevsimin değişimine bağlı olarak oynanan oyunlardır. Bunlardan bazıları; Köse Oyunu, Arap Oyunu, Kız Kaçırma, Koç Katımı, Saya Gezme oyunlarıdır.

Modern

Modern Türk Tiyatrosu

1- Tanzimat Tiyatrosu

Tanzimat Tiyatrosu

Tanzimat unda büyük değişikliklerin olduğu, aydınının yüzünü tamamen Batı’ya döndürdüğü bir dönemdir. Fransız İhtilali ile başlayan hürriyet, adalet, eşitlik düşünceleri unu da etkilemiş, her alanda yeni gelişmeler olmuştur. Tiyatroda da bu dönemde ciddi gelişmeler olmuştur. Geleneksel yerini yavaş yavaş Batılı anlamdaki modern tiyatroya bırakmıştır.

Çağdaş nun ilk ürünleri konu ından Tanzimat’ın prensiplerine uygunluk göstermiştir. Tanzimat tiyatrosu genellikle fert, aile ve hayatını düzeltmeyi amaçlamıştır. Tanzimat tiyatro yazarları kahramanlık duygularını vatan ve millet sevgisini geliştirip idealist bir sanat anlayışı benimsemişlerdir.

Tanzimat döneminde, oyun yazma tekniği pek bilinmediği için, şairler ve yazarlar ne kadar önemli olurlarsa olsunlar, Avrupa tiyatrosunu, özellikle İngiliz, Alman, Fransız tiyatro yazarlarını örnek alarak yazmışlardır. Çeviri ve adapte çalışmaları bu dönemde yaygınlık kazanmıştır. Eserlerde yoğun biçimde Moliere (Molyer), Corneille (Kornelli), Goldoni (Goldoni), Shakespeare (Şekspir) etkisi görülmüştür. Bu dönemde oyunlar genellikle komedi, trajedi, dram ve melodram niteliği taşımıştır.

Komedilerde klasisizm akımının, dramlarda ise romantizm akımının etkileri görülmüştür. Namık Kemal’in yapıtlarında Victor Hugo (Viktor Hügo) ve Schiller (Şiller) büyük rol oynamıştır. Komedi türünde Moliere, en çok örnek alınan kişidir.

Oyunu

Batılı anlamda, ilk oyunu İbrahim Şinasi’nin yazdığı ve 1859’da oynanan “Şair Evlenmesi” dir.

Yanlış geleneklerin eleştirildiği bu eserde geleneksel tiyatrodan özellikler bulunmaktadır. Şinasi’den sonra Namık Kemal, tiyatroda eğlence ile sal yararı birleştirir. Vatan yahut Silistre (1873), Celalettin Harzemşah (1881) oyunlarında tarihsel konuları; Gülnihal (1875), Zavallı Çocuk (1873) ve Akif Bey (1874) adlı oyunlarında ise sal konuları işler.

Ahmet Vefik Paşa, tercüme ve adaptasyon tarzında eserler vermiştir. Moliere’den çevirdiği ve Zor Nikah, Zoraki Tabip adını verdiği çeye adapte edilmiş eserleriyle büyük başarı sağlamıştır. Ali Bey, Kokana Yatıyor, Misafir-i İstiskal gibi birer perdelik komedileri yanında Moliere’den adapte ettiği Ayyar Hamza ile tiyatromuza katkıda bulunmuştur.

1870’ten sonraki piyes yazarlarından biri de Recaizade Mahmut E’dir. Recaizade Mahmut E’in “Atala ve Amerika Vahşileri ve Çok Bilen Çok Yanılır” komedisi Batılı anlamda tiyatronun bütün özelliklerini taşır.

Abdülhak Hamit Tarhan, dönemin diğer önemli tiyatro yazarıdır. Tiyatro türünde yirmi bir eseri vardır. Bunların bir bölümü mensur, bir bölümü de manzum-mensur karışıktır. Şiir şeklindeki manzum tiyatrolarının bazılarını aruz, bazılarını hece ölçüsüyle yazmıştır. Tiyatro eserlerini sahnelemek için değil, okunmak için yazmıştır; bu nedenle bu eserleri sahne tekniğine ve diline uygun değildir. Tiyatro eserlerinde romantizm akımının etkisi görülür. Tiyatrolarının tümü dramdır. Shakespeare ve Victor Hugo’dan etkilenmiştir. Sardanapal, Eşber, Nesteren, Liberte, Mecara-yı Aşk, Sabr u Sebat, İçli Kız, Duhter-i Hindu bunlardan bazılarıdır.

2- Milli Edebiyat Dönemi’nde Tiyatro

Milli Edebiyat Dönemi’nde Tiyatro

Tanzimat’la birlikte başlayan modern Milli Edebiyat Dönemi’nde gelişimini devam ettirmiştir. Özellikle de Yeni Lisan hareketiyle konuşma diline yakın bir edebi dil oluşturan sanatçılar, tiyatro üzerine birçok çalışma yapmıştır.

Bu dönemde tiyatro hayatını ciddi bir şekilde organize etmek üzere özel tiyatroların yanında resmi tiyatrolar da kurulmuştur. Bu kurumlar arasında en önemlisi ise şüphesiz günümüzde ismi “İstanbul Şehir Tiyatroları” olarak geçen “Darülbedayi-i Osmani”dir. Modern bir tiyatronun tüm imkanlarına sahip olan bu kurum aynı zamanda ülkemizdeki ilk şehir tiyatrosudur.

Darülbedayi-i Osmani, sadece bir tiyatro değil aynı zamanda bir güzel sanatlar okulu olmuştur. Burada aktörlüğü meslek edinecek sanatçılar yetiştirilmiştir.

Bu dönem tiyatroları, teknik olarak mükemmelliğe ulaşamasa da bu eserlerin edebiyatımıza getirdiği en büyük yenilik, o döneme kadar tiyatroda ulaşılamayan tabii ve sade dildir. Bu tabii ve sade dille birçok tiyatro eseri yazılmış ve sahnelenmiştir.

Bu dönemde tiyatro yazarları arasından en önemli iki yazar, İbnürrefik Ahmet Nuri ve Musahipzade Celal’dir. Bu iki oyun yazarıyla birlikte dönemin roman ve öykü yazarlarından Aka Gündüz, Reşat Nuri, Ömer Seyfettin, Halide Edip, Yakup Kadri, Mithat Cemal; şairlerinden Halit Fahri, Yusuf Ziya, Faruk Nafiz gibi isimler sahnelenen oyunlar yazmışlardır

nun Tarihi Gelişimi ve Geleneksel nun Modern Tiyatroya Katkıları” Başlıklı yazımda geleneksel nda hangi oyunlar vardır?, modern genel özellikleri nelerdir? gibi merak edilen konulara değindim konuyu PDF formatında indirmek İsterseniz Türk tiyatrosunun tarihi gelişimi pdf Bağlantısını kullanabilirsiniz.