Uluslararası Örgütlerin Temel Özellikleri ve Türleri

I. ve II. Dünya savaşlarında milyonlarca insanın hayatını kaybetmesi, yüz binlerce insanın sakat kalması ve yaşam koşullarının zorlaşması, sorunların çözümünde savaşların çare olmadığını düşünen aktörlerin sayısının artmasına neden olmuştur.

Bu koşullar altında sorunları iş birliği ile çözmeyi hedefleyen devlet dışı aktörler, ön plana çıkmaya başlamıştır. Devlet dışı aktörlerden üyeliği, faaliyetleri ve kapsamı uluslararası olan örgütlenmeler, özellikle 1950’li yıllardan itibaren önem kazanmıştır. Bu örgütlenmeler, uluslararası hükûmetler arası örgütler ve uluslararası hükûmet dışı örgütler olmak üzereikiye ayrılır.

Hükümetler Arası Uluslararası Örgütler

Uluslararası örgütler en az iki veya daha fazla devletin bir araya gelerek yaptıkları antlaşma ile kurulur ve üyeleri yalnızca devletler ya da diğer uluslararası örgütler olabilir. Bu örgütlerin faaliyet alanları, yapısı, karar ve yürütme organları, işleyiş biçimleri, söz konusu antlaşma ile belirlenir.

Uluslararası örgütlerin devletlere emir verme ve uygulamaları denetleme yetkileri yoktur. Devletler tarafından kuruldukları için amaçları, yetkileri ve mali kaynakları kurucu devletler tarafından belirlenir.

Hükûmetler arası uluslararası örgütlerin II. Dünya Savaşı’ndan sonra etkileri daha da artmıştır. Bunun en önemli sebebi siyasi, askerî ve ekonomik alanda devletlerin karşılaştığı sorunların barışçıl yollarla çözülmek istenmesidir. Soğuk Savaş sonrasında uluslararası örgütler uluslararası ilişkileri şekillendiren temel aktörler arasında yer almaya devam etmiştir. Özellikle küreselleşme süreciyle birlikte uluslararası örgütlenmelerin etki alanları genişlemiştir. Bu süreç içinde üç ayrı gelişme ortaya çıkmıştır:

• Devletler arasındaki uyum ve iş birliği artmıştır.
• Devletler, bu örgütlerdeki etkinliklerini artırmıştır.
• Bu örgütler, birer uluslararası aktör olarak uluslararası sistemde etkinliklerini artırmışlardır.

Devletler arası uyum

Modern devletler, artan ve çeşitlenen gereksinmelerini tek başlarına karşılayamamaktadır. Bu nedenle devletlerin ya da toplumların çeşitli gereksinimleri doğrultusunda örgütlenmeler ortaya çıkmıştır. Devletler, uluslararası örgütleri kurarlarken gönüllü olarak bazı haklarını bu örgütlere devrederler. Ancak kurulan uluslararası örgütün görev tanımı ve finansmanı yine bu üye devletlerin denetimindedir.

Uluslararası örgütlerden birincisi, kapsadığı coğrafi alana göre bölgesel ve evrensel örgütlerdir. Evrensel uluslararası örgütlerde üyelik bütün devletlere açık iken bölgesel örgütler, sadece belli bir bölge ya da bazı devletlerin bir araya gelerek kurdukları örgütlerdir.

İkincisi, tek amaçlı ve çok amaçlı örgütler olarak sınıflandırılır. Tek amaçlı örgütler, belirli bir amaç doğrultusunda kurulan dünya çapında örgütlenmelerdir. Çok amaçlı evrensel örgütler ise birden fazla amacı (siyasal, sosyal, askerî ve ekonomik amaçlardan birkaçını) aynı anda gerçekleştirmek için kurulmuştur.

Üçüncüsü ise faaliyet alanlarına göre askerî, siyasi ya da ekonomik örgütler olarak sınıflandırılır. Avrupa’da uyum ve denge sisteminin temel esaslarının belirlendiği 1815 Viyana Kongresi’nden sonra uluslararası örgütlerin kurulma süreci başlamıştır. Bu dönemde oluşturulan ve Ren Nehri’nin kullanımına yönelik kuralları içeren Ren Nehri Komisyonu (1825) uluslararası örgütlenmelerin ilk örneği olarak kabul edilir.

Uluslararası Örgütlerin Sınıflandırılması

Coğrafi Kriterlere Göre Sınıflandırma

EVRENSEL ÖRGÜTLER: Üyeliğin bütün devletlere açık olduğu örgütlerdir. BM (Birleşmiş Milletler) ve BM’ye bağlı alt örgütlerdir (ILO, UNICEF, UNESCO…).

BÖLGESEL ÖRGÜTLER: Sadece dünyanın belirli bir bölgesindeki devletlerin üye olabileceği örgütlerdir. NAFTA (Kuzey Amerika Ülkeleri Serbest Ticaret Anlaşması) APEC (Asya Pasifik Ekonomik İş Birliği Örgütü)

Amaçlarına Göre Sınıflandırma

GÜVENLİK AMAÇLI ÖRGÜTLER: Güvenliği sağlama ve koruma amacıyla kurulan örgütlerdir. NATO (Kuzey Atlantik İş Birliği Teşkilatı) Varşova Paktı

SİYASİ ÖRGÜTLER: Devletlerin, siyasal amaçlarını, diğer devletlerle iş birliği içinde gerçekleştirmek üzere kurdukları örgütlerdir. AB (Avrupa Birliği) AGİT (Avrupa Güvenlik İş Birliği Teşkilatı)

EKONOMİK ÖRGÜTLER: Ekonomik genişleme politikalarının gerçekleştirilmesi, finansal istikrarın sağlanması doğrultusunda kurulan örgütlerdir. IMF (Uluslararası Para Fonu) OECD (Uluslararası Ekonomik İş Birliği ve Kalkınma Teşkilatı)

İlginizi Çekebilir...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir